Bad debt accounting

Tôi thấy nhiều người, vd ông Quách Mạnh Hào, nhầm lẫn về bad debt accounting nên viết lại cho rõ. Tôi sẽ lấy một ví dụ bằng số cụ thể như sau. Một ngân hàng có 14 đồng vốn tự có, huy động thêm 86 đồng tiền gửi của dân rồi cho vay 100 đồng. Bản cân đối tài sản sẽ như sau (để đơn giản tôi tạm thời bỏ qua các assets nhỏ khác, vd dự trữ bắt buộc, tài sản cố định, đầu tư vào trái phiếu chính phủ..., mà coi toàn bộ asset là tiền ngân hàng cho vay): ASSETS: 100 Loans: 100 LIABILITIES: 100 Deposit: 86 Equity: 14 Như vậy ngân hàng này có tỷ lệ vốn tự có/dư nợ bằng 14%. Khi ngân hàng phát hiện ra trong số 100 đồng cho vay đó có 8.8 đồng nợ xấu, theo qui định của NHNN họ phải trích lập dự phòng (để đơn giản giả sử số nợ xấu đó phải trích lập 100% và khoản cho vay không có thế chấp). Lúc này bản cân đối tài sản sẽ như sau (theo thông lệ kế toán số trong ngoặc kép là số âm): ASSETS: 91.2 Loans: 100 Provisions: (8.8) LIABILITIES: 91.2 Deposit: 86 Equity: 5.2 Tỷ lệ vốn/dư nợ của ngân hàng này chỉ còn 5.7%, vốn tự có giảm xuống 5.2 đồng vì khoản trích lập dự phòng 8.8 đồng được đưa vào chi phí của ngân hàng (income statement). Lưu ý khoản trích lập dự phòng 8.8 đồng này là non-cash transaction, nghĩa là không phải ngân hàng trích ra 8.8 đồng bỏ vào một tài khoản dự phòng nào đó. Đây hoàn toàn chỉ là một qui định accounting, thuật ngữ "trích lập dự phòng" làm nhiều người hiểu nhầm. Nếu ngân hàng "xử lý" nợ xấu (theo nghĩa write off) bảng cân đối tài sản sẽ như sau: ASSETS: 91.2 Loans: 91.2 LIABILITIES: 91.2 Deposit: 86 Equity: 5.2 Việc xử lý nợ xấu như vậy cũng là non-cash transaction, chỉ có ý nghĩa kế toán. Trước và sau khi xử lý nợ xấu tỷ lệ vốn/dư nợ không đổi, mức độ rủi ro của ngân hàng này cũng không đổi và khả năng huy động tiền gửi và cho vay cũng vậy. Khi ngân hàng công bố họ có 8.8 đồng nợ xấu điều đó có nghĩa họ đã phải trích lập dự phòng và vốn chủ sở hữu đã bị giảm bớt. Trên bảng cân đối tài sản có 8.8 đồng nợ xấu không có nghĩa vốn chủ sở hữu sẽ mất 60% khi xử lý nợ xấu, nó đã mất rồi. Một điểm nữa, khoản nợ xấu 8.8 đồng (trước khi xử lý) hoàn toàn không phải là "cục máu đông" ngăn cản ngân hàng này tăng trưởng tín dụng. Như tôi đã viết trước đây, vấn đề nằm ở chỗ ngân hàng này có thể đã giấu bớt nợ xấu để không trích lập dự phòng đầy đủ. Giả sử số nợ xấu và trích lập dự phòng phải là 18 đồng thay vì 8.8 đồng, bản cân đối tài sản như sau: ASSETS: 82 Loans: 100 Provisions: (18) LIABILITIES: 82 Deposit: 86 Equity: (4) Vốn chủ sở hữu âm nghĩa là ngân hàng bị phá sản. Tuy nhiên đây chỉ là phá sản trên sổ sách, nếu số 86 đồng huy động chưa đến hạn phải trả cho khách hàng thì ngân hàng này vẫn chưa mất khả năng thanh toán. Nếu vậy ngân hàng này sẽ chỉ công bố nợ xấu là 8.8 đồng thôi để tiếp tục tồn tại và hi vọng thị trường sẽ phục hồi hoặc được nhà nước bailout. Nhưng ngân hàng này sẽ khó có thể tăng tín dụng được nữa. Thứ nhất, họ có thể giấu con số 18 đồng nợ xấu mà chỉ báo cáo với NHNN 8.8 đồng, nhưng họ khó có thể giấu được thị trường. Khách hàng không muốn gửi tiền, các tổ chức tín dụng khác không muốn cho vay nên họ không còn nguồn vốn để tiếp tục tăng trưởng tín dụng. Thứ hai, bản thân họ cũng không muốn tăng thêm tín dụng vì cứ giả sử họ huy động tiếp được 100 đồng, nếu cho vay và lại bị nợ xấu thì phải tiếp tục trích lập dự phòng, có khả năng sẽ mất nốt số 5.2 đồng còn lại trên sổ sách. Thực ra NHNN có thể đã biết con số nợ xấu thật là 18 đồng chứ không phải 8.8 đồng. Tuy nhiên NHNN không dám ép ngân hàng này khai thật vì như vậy họ sẽ phá sản (điều này đúng hay không chưa bàn ở đây). Bởi vậy NHNN chấp nhận số 8.8 đồng nợ xấu và cùng ngân hàng kia đợi thị trường phục hồi. Trong lúc đó NHNN sẽ phải bơm thanh khoản cho họ để họ thanh toán các khoản liabilities tới hạn. Tuy nhiên nếu khả năng thị trường phục hồi thấp thì NHNN phải lên kế hoạch bailout. Nếu NHNN lập một công ty quản lý tài sản (AMC) đổi nợ xấu lấy trái phiếu theo book value, bản cân đối tài sản của ngân hàng sẽ như sau: ASSETS: 100 Loans: 91.2 Bonds: 8.8 LIABILITIES: 100 Deposit: 86 Equity: 14 Sở dĩ vốn chủ sở hữu tăng từ 5.2 đồng lên 14 đồng vì khoản dự phòng rủi ro 8.8 đồng được nhập ngược vào income statement. Bảng cân đối tài sản này cực kỳ đẹp và ngân hàng sẽ rộng cửa huy động và cho vay. Tuy nhiên cái giá phải trả là AMC sẽ phải ôm đống nợ xấu, đến khi nào phải write off thì hoặc ngân sách hoặc NHNN phải chịu lỗ. Tóm lại cần phải hiểu rằng việc ngân hàng trích lập dự phòng khi công bố một khoản nợ xấu chỉ là một nghiệp vụ kế toán, hoàn toàn không phải họ bỏ một khoản tiền vào tài khoản để phòng ngừa rủi ro hoặc để sau này xử lý số nợ xấu đó. Hệ thống ngân hàng VN có tỷ lệ nợ xấu quá lớn là đúng, nhưng vấn nạn là ở chỗ họ đang dấu một phần (lớn) số nợ xấu đó chứ không phải họ không chịu xử lý nợ xấu như nhiều người nói. Công khai số nợ xấu này đòi hỏi ngân hàng phải tăng equity nếu không họ sẽ phá sản. Thành lập AMC là một cách để giúp các ngân hàng tăng equity một cách gián tiếp.

Tin mừng: sáng mở mắt thấy nợ xấu giảm?

Tin mừng: sáng mở mắt thấy nợ xấu giảm? SGTT.VN - Thật là mừng vì chỉ trong một thời gian ngắn nợ xấu ngân hàng giảm từ 8,6% xuống còn 6%. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) tuyên bố. Nợ xấu như vậy giảm tương đương đến ba tỉ USD. Doanh nghiệp lấy đâu ra ba tỉ USD để giảm nợ xấu như thế. NHNN không đưa ra lời giải thích. Ở đây xin thử giải thích và hy vọng giới ngân hàng và nhất là các nhà làm chính sách xem xét vấn đề trên thật giả như thế nào. Không có cách gì nợ xấu có thể giảm chỉ nhờ dùng thủ thuật kế toán Nợ xấu xuất phát từ việc doanh nghiệp không có khả năng chi trả khi nợ đến hạn. Nợ xấu giảm thì chỉ có ba lý do: (1) doanh nghiệp tự xoay xở có tiền trả nợ; (2) Nhà nước mua lại nợ của ngân hàng, (3) ngân hàng tự xoá nợ cho doanh nghiệp. Với cách thứ nhất, để có tiền trả nợ, doanh nghiệp có thể tăng vốn tự có bằng cách phát hành thêm cổ phiếu hoặc bán được trái phiếu thu tiền mà trả nợ. Doanh nghiệp cũng có thể làm ăn tốt lên hay bán bớt tài sản để có tiền trả nợ. Nhưng điều này chưa xảy ra trong thời gian vừa qua. Với cách thứ hai, Nhà nước có thể lập quỹ mua lại nợ xấu của ngân hàng, tức là giao tiền cho ngân hàng bằng hoặc ít hơn số nợ xấu và tự biến mình thành chủ nợ của doanh nghiệp. Để làm được việc này, Nhà nước phải có tiền. Nhà nước sau đó sẽ kiếm cách đòi nợ từ doanh nghiệp. Kinh nghiệm của Trung Quốc năm 2000 cho thấy nhà nước Trung Quốc trong giai đoạn đầu đã cung cấp số tiền tương đương 100% nợ xấu mua lại, nhưng sau đó chỉ đòi lại từ doanh nghiệp 30% số nợ xấu mua lại đó. Như vậy nhà nước đã bù lỗ ngân hàng 70% số mất mát mà chính ngân hàng tạo ra. Việt Nam đến nay chưa lập quỹ mua nợ do đó chưa có việc mua lại nợ xấu. Với cách thứ ba, ngân hàng tự xoá nợ cho khách hàng vì không thể đòi lại được. Như vậy nợ biến mất trong bản kết toán tài sản của ngân hàng. Đây là cách làm thường tình trong nền kinh tế thị trường, tức là lãi ăn lỗ chịu. Ngân hàng không đánh giá đúng đắn khi cho vay thì phải tự chịu trách nhiệm về hoạt động cho vay của mình. Điều này có lẽ cũng chưa xảy ra. Cả ba cách trên đây đều chưa xảy ra, vậy thì làm sao nợ xấu ngân hàng lại có thể giảm nhanh như thế? Vậy thì có phải nợ xấu giảm là do thủ thuật ghi nợ? Phần sau sẽ giải thích rằng với các phương thức được quốc tế công nhận thì không có cách gì nợ xấu có thể giảm chỉ nhờ dùng thủ thuật kế toán. Ví dụ: bên cấp tín dụng dài hạn là 100. Mỗi cuối kỳ tính là sẽ nhận hoàn trả nợ gốc 20. Thí dụ này đơn giản hoá cho nên không bàn việc ghi trả lãi suất. I. Khi nợ được trả đúng kỳ Vào đầu kỳ, nợ dài hạn được chia làm hai phần: phần phải nhận (receivable) và phần nợ dài hạn còn lại (gọi chung là nợ). Hai phần này cộng lại bằng 100. Tích sản (assets) Tiêu sản (liabilities) Phải nhận 20 Nợ 80 Tổng tài sản 100 Vào cuối kỳ, ngân hàng sẽ nhận được tiền, và phải phải nhận sẽ giảm xuống 0. Tích sản (assets) Tiêu sản (liabilities) Tiền 20 Phải nhận 0 Nợ 80 Tổng tài sản 100 II. Khi nợ không trả được thì gọi là nợ xấu Khi phần phải nhận không được trả, coi như nợ xấu, sẽ được ghi là dự phòng nợ xấu. Dự phòng này được coi là chi phí trong tài khoản thu chi (income account) của ngân hàng. Trong kết toán tài sản, dự phòng được ghi là số âm, làm giảm tổng tài sản cuối kỳ. Điều này có nghĩa là trong tài khoản thu chi, dự phòng sẽ làm giảm thu nhập ròng (net income) và làm giảm thu nhập ròng giữ lại (retained earnings). Cách ghi này cho thấy, ngân hàng có lợi là sẽ không bị đóng thuế lợi tức trên lợi nhuận tạo ra từ thu nhập “ma” trên giấy. Nếu không ghi dự phòng thì ngân hàng phải nộp thuế thu nhập. Nếu ghi thì thu nhập ròng được giảm bằng số nợ xấu là 20. Tài khoản thu chi Thu Chi Thu nhập Chi phí Dự phòng nợ xấu 20 Thu nhập ròng (net income/retained earnings) -20 Kết toán tài sản: tổng tài sản giảm nhưng nợ xấu vẫn được ghi rõ trong khoản dự phòng. Tích sản (assets) Tiêu sản (liabilities) Phải nhận 20 Dự phòng nợ xấu -20 Nợ 80 Tổng tài sản 80 Như ta thấy, dự phòng nợ xấu chính là nợ xấu. Cách ghi trên chỉ làm rõ nợ xấu chứ không làm nợ xấu biến mất trừ trường hợp xoá nợ, tức là xoá dự phòng đi và tổng tài sản vẫn là 80. Nếu trước kỳ đó đã có nợ xấu thì dự phòng nợ xấu kỳ này sẽ phải cộng thêm vào tổng mức dự phòng của các kỳ trước. Vậy thì chỉ còn một trường hợp đảo nợ phải giải thích. III. Đảo nợ Đảo nợ là tình trạng khi ngân hàng biết khách hàng không trả được nợ, họ cho vay thêm để trả nợ. Thí dụ khách hàng phải trả 20, họ cho vay thêm 20 để khách hàng trả nợ. Số nợ (dài hạn) như thí dụ trên sẽ là 100, nhưng dự phòng và phải nhận biến mất. Cách làm này không đúng chuẩn mực quốc tế. Nợ xấu được IMF định nghĩa: Nợ được coi là xấu khi (a) người vay không trả được nợ gốc và lãi từ 90 ngày trở lên, hay (b) khi lãi trong 90 ngày được biến thành nợ gốc, hoặc được hoãn trả theo hợp đồng, hoặc (c) dù thời gian không trả được thấp hơn 90 ngày nhưng có chứng cứ là người vay đã nộp đơn xin phá sản. Như thế theo tiêu chuẩn quốc tế, dù nợ được hoãn trả hay ghi tăng nợ gốc vẫn bị coi là nợ xấu. Việc kiểm tra nguyên tắc trên tất nhiên là không dễ. Có thể tác giả chưa nắm được hết lý do giảm nợ xấu nên hy vọng các số liệu về việc giảm nợ xấu sẽ được sớm minh bạch hoá. TBKTSG/ Vũ Quang Việt